Stel je voor: je bent 20 jaar wanneer de COVID‑19-pandemie begint. Colleges worden online gegeven, sport stopt en je sociale leven staat op een laag pitje. Stel je nu voor dat je 75 bent: je maakt je zorgen over je fysieke gezondheid, beperkt sociaal contact en je ziekenhuisbehandeling wordt uitgesteld. Dezelfde crisis, maar niet voor iedereen dezelfde impact.
Uit ons eigen onderzoek1, gebaseerd op grootschalige landelijke data van ruim 600.000 Nederlanders, blijkt dat de ervaren impact van de COVID-19-pandemie sterk verschilt tussen leeftijdsgroepen. Zo rapporteerde meer dan de helft van de jongeren (52%) en jongvolwassenen (60%) een grote negatieve impact van de COVID-19-pandemie, tegenover aanzienlijk minder volwassenen (27%) en ouderen (19%).
Gezondheid is meer dan losse onderdelen
Negatieve impact is een breed begrip en kan meerdere gezondheidsgerelateerde domeinen betreffen zoals fysieke gezondheid, mentale gezondheid en leefstijl. Uit eerdere studies weten we dat binnen het domein fysieke gezondheid veel mensen last hadden van klachten zoals ademhalingsproblemen en vermoeidheid2, terwijl binnen het domein mentale gezondheid angst, depressie en stress toenamen tijdens de pandemie3,4,5. Daarnaast veranderden dagelijkse routines (domein leefstijl). Mensen gingen minder bewegen6 en ongezonder eten7. Waar roken, alcohol- en drugsgebruik over het algemeen afnamen onder jongeren en jongvolwassenen, nam dit juist toe onder volwassenen en ouderen8,9. Veel van deze onderzoeken onderzochten de impact van de COVID-19-pandemie op één domein, terwijl we weten dat deze domeinen niet los van elkaar staan10. Inzichten in hoe verschillende domeinen samenhingen tijdens de pandemie, en hoe deze samenhang verschilden tussen leeftijdsgroepen en naar ervaren impact, ontbraken echter nog.
Een andere manier van kijken
Om deze samenhang beter te begrijpen, hebben wij factoren uit alle drie de gezondheidsdomeinen niet los, maar in samenhang met elkaar onderzocht. We maakten gebruik van netwerkanalyses, waarbij zichtbaar werd hoe verschillende factoren met elkaar verbonden zijn. In zo’n netwerk vormen factoren zoals stress, bewegen en middelengebruik de knooppunten, en laten de verbindingen zien hoe sterk ze samenhingen. Hoe donkerder en dikker een verbinding in het netwerk, hoe sterker de samenhang tussen twee factoren. Door naar het geheel te kijken ontdekten we welke factoren centraal staan en welke (sterk of minder sterk) met elkaar samenhingen.
Wat zien we bij jongvolwassenen?
We hebben vier leeftijdsgroepen onderzocht (jeugd, jongvolwassenen, volwassenen en ouderen), maar voor deze blog zoomen we in op jongvolwassenen. Deze groep ervoer niet alleen vaker een sterke negatieve impact van de pandemie (zoals hierboven benoemd), maar de netwerken in deze groep laten ook een duidelijke samenhang zien binnen en tussen de gezondheidsdomeinen (zie figuur hieronder). Binnen het domein leefstijl (paarse cirkels) zagen we dat verschillende vormen van middelengebruik, zoals roken, alcohol en andere drugs, sterk met elkaar samenhingen. Binnen het domein mentale gezondheid zagen we dat psychische gezondheid sterk samenhing met andere factoren uit dit domein zoals veerkracht, eenzaamheid en stress. Daarnaast zagen we ook tussen domeinen sterke verbanden. Zo bleek dat ervaren algemene gezondheid (nr 16, domein fysieke gezondheid, blauwe cirkels) een centrale rol speelt en sterk samenhing met zowel psychische gezondheid (domein mentale gezondheid, oranje cirkels) als fysieke activiteit (domein leefstijl, paarse cirkels). Ten slotte zagen we dat sommige verbanden tussen twee factoren nog sterker zijn in het netwerk van jongvolwassenen die de pandemie als extra zwaar hebben ervaren, dit geldt bijvoorbeeld voor het verband tussen psychische gezondheid (cirkel nr 10) en algemene ervaren gezondheid (cirkel nr. 16). Dit suggereert dat gezondheidsgerelateerde factoren bij jongvolwassenen die de pandemie als extra zwaar hebben ervaren, sterker met elkaar samenhangen. Echter, met de huidige (cross-sectionele) analyses kunnen we geen oorzaak-gevolg relaties vaststellen.

Het is niet ‘one-size-fits-all’?
Ondanks de overeenkomsten in de netwerken tussen alle leeftijdsgroepen, zoals de centrale rol van ervaren algemene gezondheid en de sterke samenhang tussen de verschillende gezondheidsdomeinen, zagen we ook verschillen. Deze inzichten benadrukken het belang van aandacht voor verschillen tussen leeftijdsgroepen en in de ervaren impact bij het nadenken over manieren om de gevolgen van een gezondheidscrisis te beperken. Dit roept de vraag op hoe bij beleid rekening kan worden gehouden met verschillen tussen leeftijdsgroepen en de ervaren impact?
Wat kunnen we hiervan leren?
Gezondheid bestaat niet uit losse domeinen, maar uit een samenhangend systeem van factoren die onderling (meer of minder) samenhangen. In ons onderzoek zagen we dat deze samenhang sterk afhankelijk is van de levensfase waarin mensen zitten en ervaren impact van de pandemie. Dezelfde crisis kan voor verschillende mensen dus anders ervaren worden. Juist het begrijpen van deze verschillen kan helpen om bij toekomstige gezondheidscrises meer rekening te houden met de uiteenlopende ervaringen en behoeften van verschillende groepen.
Het onderzoek werd gefinancierd door ZonMw (10430222410006).
Deze blog werd geschreven door Sasja Noach, Jacqueline Vink en Kirsten van Hooijdonk (Behavioural Science Institute, Radboud Universiteit Nijmegen) voor RAD-blog, het blog over roken, alcohol, drugs en dieet.
Referenties:
- van Hooijdonk, K. J. M., Noach, S. D., Otten, R., & Vink, J. M. (2026). A cross-generational investigation of physical health, mental health, and lifestyle during the COVID-19 pandemic in the Netherlands: results from network analyses. Preprint. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/UMN5G.
- Zeng, N., Zhao, Y. M., Yan, W., Li, C., Lu, Q. D., Liu, L., Ni, S. Y., Mei, H., Yuan, K., Shi, L., Li, P., Fan, T. T., Yuan, J. L., Vitiello, M. V., Kosten, T., Kondratiuk, A. L., Sun, H. Q., Tang, X. D., Liu, M. Y., . . . Lu, L. (2023). A systematic review and meta-analysis of long term physical and mental sequelae of COVID-19 pandemic: call for research priority and action. Molecular Psychiatry, 28(1), 423–433. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01614-7
- Samji H, Wu J, Ladak A, Vossen C, Stewart E, Dove N, et al. Review: Mental health impacts of the COVID‐19 pandemic on children and youth – a systematic review. Child and Adolescent Mental Health. 2022;27(2):173–89. https://doi.org/10.1111/camh.12501.
- Schäfer SK, Lindner S, Kunzler AM, Meerpohl JJ, Lieb K. The mental health impact of the COVID-19 pandemic on older adults: a systematic review and meta-analysis. Age and Ageing. 2023;52(9). https://doi.org/10.1093/ageing/afad170.
- Xiong J, Lipsitz O, Nasri F, Lui LMW, Gill H, Phan L, et al. Impact of COVID-19 pandemic on mental health in the general population: A systematic review. Journal of Affective Disorders. 2020;277:55–64. https://doi.org/10.1016/j.jad.2020.08.001.
- Park AH, Zhong S, Yang H, Jeong J, Lee C. Impact of COVID-19 on physical activity: A rapid review. Journal of Global Health. 2022;12:05003. https://doi.org/10.7189/jogh.12.05003.
- Bakaloudi DR, Jeyakumar DT, Jayawardena R, Chourdakis M. The impact of COVID-19 lockdown on snacking habits, fast-food and alcohol consumption: A systematic review of the evidence. Clinical Nutrition. 2022;41(12):3038–45. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.04.020.
- Layman HM, Thorisdottir IE, Halldorsdottir T, Sigfusdottir ID, Allegrante JP, Kristjansson AL. Substance Use Among Youth During the COVID-19 Pandemic: a Systematic Review. Current Psychiatry Reports. 2022;24(6):307–24. https://doi.org/10.1007/s11920-022-01338-z.
- Roberts A, Rogers J, Mason R, Siriwardena AN, Hogue T, Whitley GA, et al. Alcohol and other substance use during the COVID-19 pandemic: A systematic review. Drug and Alcohol Dependence. 2021;229(Pt A):109150. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2021.109150.
- van Hooijdonk KJM, Simons SSH, van Noorden THJ, Geurts SAE, Vink JM. Prevalence and clustering of health behaviours and the association with socio-demographics and mental well-being in Dutch university students. Preventive Medicine Reports. 2023;35:102307. https://doi.org/10.1016/j.pmedr.2023.102307.


Geef een reactie